Ο Ίων του Ευριπίδη διδάχτηκε πρώτη φορά, κατά πάσα πιθανότητα, μεταξύ 419-418, λίγο μετά τη σύναψη της Νικίειας Ειρήνης, μια εποχή που κανένας Αθηναίος δε φανταζόταν ότι η κραταιά δύναμη θα έπαυε να είναι μια Pax Imperia.
Πέρα από το γεγονός ότι ο Ίων είναι μια τραγωδία περιπλεγμένη, στην ουσία συνιστά ορόσημο μίας νέας εποχής, που έχει αφήσει πίσω της τον συγκλονισμό της Ορέστειας και του Οιδίποδα.

Όσον αφορά τον μύθο, ο Ίων διαδραματίζεται στους Δελφούς∙ οι απαρχές του μύθου βρίσκονται στη γέννηση του Ίωνα, γιού της Κρέουσας – κόρης του Ερεχθέα – και του Απόλλωνα. Η Κρέουσα εγκαταλείπει το βρέφος στην Ακρόπολη, όπου το βρίσκει ο Ερμής και το οδηγεί στους Δελφούς. Η Κρέουσα παντρεύεται τον Ξούθο, και επειδή το ζευγάρι μένει άτεκνο πάει στους Δελφούς για να πάρει χρησμό. Ο χρησμός προφητεύει ότι ο γιος του Ξούθου θα είναι αυτός που θα συναντούσε ο τελευταίος βγαίνοντας από το ναό, οπότε ο Ίωνας ακολουθεί τον Ξούθο στην Αθήνα.

Η Κρέουσα αρχικά εναντιώνεται στον Ίωνα και αποφασίζει να τον δηλητηριάσει, αλλά οι θεοί τον σώζουν. Η Πυθία τότε αποκαλύπτει τα σπάργανα του Ίωνα και συντελείται η αναγνώριση μητέρας και γιου. Τέλος, εμφανίζεται η Αθηνά, λέει ότι ο Ίωνας είναι τέκνο του Απόλλωνα και ζητά να του παραδοθεί ο θρόνος, ενώ παράλληλα προφητεύει τη γέννηση του Αχαιού και του Δώρου, γενάρχες των Αχαιών και των Δωριέων αντιστοίχως.

Ενδεχομένως ο στόχος του Ευριπίδη ήταν να χαρίσει μια πνοή εθνικής ανωτερότητας στους Αθηναίους, που βίωναν μια παραπαίουσα πραγματικότητα, προάγγελο ενός αβέβαιου μέλλοντος. Ο Ίων είναι ένα δράμα χαρακτήρων, μια – θα τολμούσα να πω – αντιτραγωδία∙ ο ποιητής τηρεί έναν αντιτραγικό ρεαλισμό, καθώς το έλεος, ο φόβος και η κάθαρση δε βιώνονται με εκείνη τη θρηνητική τραγικότητα, όπως τη βιώσαμε στη Μήδεια ή τον Ιππόλυτο. Αυτό το χαρακτηριστικό ενδεχομένως να χαρίζει στον Ίωνα μια διαφορετική αύρα αποκαλυπτικής παραφοράς που ακροβατεί μεταξύ είναι και φαίνεσθαι.

ένα δράμα χαρακτήρων, μια αντιτραγωδία

Η διάνοια του δράματος κινείται αριστοτεχνικά γύρω από την έννοια της Τύχης, μιας αρχής, από την οποία δεν ξεφεύγει κανείς, ούτε καν ο Απόλλων! Αυτή η δημιουργική μαγεία του ποιητή είναι που προσθέτει νοηματικό βάρος και βάθος στον μύθο του δράματος.

Ο Ευριπίδης στήνει ένα σκηνικό που στροβιλίζεται με μυστικισμό, δέος, κι έναν επαπειλούμενο όλεθρο γύρω από το είναι και το φαίνεσθαι, όπως προαναφέρθηκε. Στο βάθος του σκηνικού, υπάρχει μια ύβρις, και δει θεϊκή∙ η άκρη ενός νήματος που ξετυλίγεται από μια αποτρόπαιη πράξη και μια  ντροπή, τόσο επαίσχυντη που οδηγεί τη μητέρα, την πριγκίπισσα Κρέουσα, να εγκαταλείψει το βρέφος στη μοίρα του.

Ωστόσο, η τύχη του βρέφους δεν είναι ο χαμός, αλλά η τιμή, το κλέος∙ ο εγκαταλελειμμένος Ίων, με τη βοήθεια του πατέρα του, βιώνει τα στάδια εκείνα μιας ανέλιξης που μόνο οι άριστοι αξίζουν.

Μια ανέλιξη με αφετηρία τους Δελφούς, τον πατρικό οίκο του αληθινού και αθάνατου πατέρα έως τον  θρόνο των Αθηνών, τον πατρικό οίκο του θνητού πατέρα βασιλέα και τη μοίρα να γίνει γενάρχης της φυλής των Ιώνων.

Ο Ευριπίδης αιχμαλωτίζει τον Απόλλωνα και τον Ξούθο σε μία πλάνη και αποδίδει στον θεό ανθρώπινες ενέργειες που προκύπτουν από πάθη, όπως η οργή, η αλαζονεία, η θέληση εξαπάτησης∙ ενώ αρχικά, ο Απόλλων φαίνεται πως πράγματι κατορθώνει να εξαπατήσει τον άτεκνο Ξούθο και να τοποθετήσει τον γιο του στον θρόνο της Αθήνας, στην ουσία η τύχη τον παγιδεύει στα αόρατα δίχτυα της, τον τιμωρεί για την ύβρη  – τη δεύτερη ύβρη – που διαπράττει και του διδάσκει τη δίκη, το όριο, απροσπέλαστο για θεούς και ανθρώπους.

Ο Ευριπίδης υπενθυμίζει, αυτό που είχε αναφέρει και παλαιότερα ο Ηράκλειτος, ότι ακόμη και ο θεός Ήλιος, εάν ξέφευγε από την τροχιά του, φρόντιζαν οι Ερινύες να τον επαναφέρουν στην τάξη.

Στην ουσία, η Τύχη σαρκάζει τον Απόλλωνα, καίτοι δε χαρίζεται άνευ όρων στους ανθρώπους. Η σχέση μεταξύ Κρέουσας, Ίωνα και Ξούθου ακροβατεί πάνω σε μια αόρατη απειλή τέλους, ματαίωσης, ολέθρου, σε ένα μονοπάτι που αν το ακολουθήσει κανείς τυφλά τον οδηγεί στην οδύνη, στον μόρτο, τον θάνατο, το αἴσιμον ἦμαρ. Δεν είναι τυχαίο, που ο Αριστοτέλης θεώρησε τον Ευριπίδη τραγικότερο των τραγικών, καθώς ο ποιητής διαχειρίζεται με απαράμιλλη ευαισθησία όλα τα ανθρώπινα πάθη, για να ανασαλέψει με ανεπαίσθητη σφοδρότητα η κάθαρση.

Η κάθαρση, συντελείται μέσα από πολλαπλά στρώματα σχεσιακών συγκρούσεων μεταξύ θεών και ανθρώπων, την ίδια στιγμή που ο ποιητής δημιουργεί ένα έργο ρεαλιστικό και βαθιά ανθρώπινο∙ η σχέση μητέρας παιδιού, περνάει από αλλόκοτα στάδια, οδεύει προς μια απομάγευση, αλλά στο τέλος είναι εκείνο το απροσμέτρητο, εγγενές  δέσιμο που σαν νοητός ομφάλιος λώρος ενώνει και πάλι τη μητέρα και το παιδί, μέσα από το μοτίβο της αναγνώρισης, μοτίβο που δείχνει την επιρροή του Ευριπίδη στη νέα κωμωδία.

Η σκηνοθεσία της Ιόλης Ανδρεάδη παραλαμβάνει τον μύθο με απόλυτο σεβασμό και ερωτοτροπεί μαζί του με αγάπη και δημιουργική ευφυΐα. Διαχειρίζεται το είναι και το φαίνεσθαι με επίκεντρο την αλληλεπίδραση δύο προσώπων που τους ενώνουν αθάνατοι δεσμοί δημιουργίας, η ένταση των οποίων κορυφώνεται όταν ανακαλύπτουν και αποκαλύπτουν ο ένας τον άλλον∙ ο Ίων ανακαλύπτει τον μίτο της καταγωγής του και η Κρέουσα ανακαλύπτει τον μίτο της αθανασίας της.

Η σκηνοθετική οπτική αποδίδει ένα ύφος επιβλητικό, έντονο, δυναμικό, χωρίς κραυγές, μια σαγήνη που λικνίζεται αργά σε μια ατμόσφαιρα μυστικισμού. Το είναι μπερδεύεται με το φαίνεσθαι διττά. Αφ΄ενός επτά από τα πρόσωπα της τραγωδίας αναπαρίστανται από τον ίδιο ηθοποιό, οπότε το είναι στην περίπτωση αυτή εξαρτάται από το φαίνεσθαι και αντιθέτως∙ αφ΄ετέρου, η πλησμονή των στρωμάτων της δράσης οδηγεί σε επάλληλες και επαμφοτερίζουσες καταστάσεις είναι που πεθαίνουν μέσα στο φαίνεσθαι  και αντιθέτως. Η κάθαρση, τελικά είναι εκείνη που φέρει το είναι, το οποίο εδραιώνεται με τη θεϊκή ρήση της Αθηνάς.

Πίσω από τη σκηνοθετική δύναμη της Ιόλης Ανδρεάδη υφέρπει ένας συλλογισμός που αφήνει να αναδυθεί η σχέση μεταξύ ενός άνδρα και μίας γυναίκας, σε μια ολιστική, άχρονη βεβαιότητα. Ο Ίων γοητεύεται από την Κρέουσα, στην οποία εκμυστηρεύεται την οδύνη του, ενώ μέσα από τους πολλαπλούς ρόλους, αναδύεται κάθε φορά και μια διαφορετική σχέση, άνδρα και γυναίκας, που αφηγείται τα διαφορετικά σχεσιακά επίπεδα, όπως τη σχέση κόρης και πατέρα ή τη σχέση μεταξύ δύο συζύγων, προβάλλοντας, σε κάθε περίπτωση, τα αντίστοιχα συναισθήματα.

Όσον αφορά το ήθος δύσκολα βρίσκει κανείς λόγια για να περιγράψει τα συναισθήματα που γεννά η υποκριτική κορύφωση των ηθοποιών. Ο Κωνσταντίνος Μπιμπής, νικητής του βραβείου Δ. Χορν, μας χάρισε στιγμές μαγικής μέθεξης∙  μέσα από συνομιλία με τον εαυτό του και τη χρήση χειρονομιών, θέσεων, εκφράσεων, φωνών, σωματικών σχημάτων, ήχων και ιδιαίτερης κινησιολογίας (Ι. Ανδρεάδη) βίωσε επτά χαρακτήρες, εκτός του Ίωνα, σε μια συγκλονιστική επικοινωνία σημασιών, συναισθημάτων και εντάσεων.

Η Δήμητρα Χατούπη είναι η Κρέουσα. Ακίνητη, μέσα στη μέση της πλατείας, ενώνει το κοινό με την πλατεία, είναι επιβλητική, βασιλική και μεγαλειώδης, ο τραγικός χαρακτήρας που δεν μπορεί να ελέγξει τις συνέπειες των πράξεών της, όπως γίνεται στην τραγωδία. Η κινησιολογία της Κρέουσας κινείται σε αργούς ρυθμούς, αλλά και λεκτικές εντάσεις ιδιαίτερης ακτινοβολίας και η Δ. Χατούπη βιώνει αποκαλυπτικά τις σκηνές του διχασμού, της απόρριψης, της ματαίωσης, ενώ η κορυφαία στιγμή της αναγνώρισης συγκινεί, καθώς η Κρέουσα τη βιώνει ολόσωμα και ολόψυχα.

Η λέξις είναι εκείνο το εργαλείο που μετουσιώνει τη μέθεξη και μας φέρνει πιο κοντά στο δράμα. Η μετάφραση της Ι. Ανδρεάδη είναι πραγματική, ζωντανή και χαρίζει νοηματική υπόσταση στο δράμα. Η αρτιστίκ όψις της Δήμητρας Λιάκουρα αποδίδει με αφαιρετικό και μίνιμαλ τρόπο κάθε πτυχή της σκηνικής δράσης, δίνοντας ένταση στην εικονοποίηση με κέντρο τη σχέση κόκκινου και μαύρου, πάθους και θρήνου. Τα κοστούμια ταυτίζονται με τους ήρωες και παντρεύουν τη λιτή αλλά μεγαλειώδη κομψότητα της Κρέουσας με την απέριττη υπερβατικότητα του Ίωνα.

Τέλος, το μέλος του Νίκου Τουλιάτου, δημιουργεί ένα εμβληματικό ηχοτοπίο που μας μεταφέρει νοηματικά και συναισθηματικά κάθε ρωγμή, κάθε πτυχή, κάθε όλεθρο και διάψευση, μαγεύοντας τον αέρα με ήχους ανάτασης, κάθαρσης, δραματικής μέθεξης. Οι ατονικοί ήχοι του Ν. Τουλιάτου δημιουργούν μια διαρκή και ατέρμονη απαντοχή ενός τέλους και μας παρασύρουν σε ένα άχρονο παρόν βακχικής, κατανυκτικής έκστασης.

Ο Ευριπίδης είναι ένας ποιητής, ποιεί δηλαδή υποστάσεις, χαρακτήρες, υπάρξεις, ενώ παράλληλα λέγει∙ μέσα από την εναλλαγή είναι και φαίνεσθαι ο ποιητής αποκαλύπτει και υπενθυμίζει αυτό που υπήρχε και που πάντα θα υπάρχει, την αλήθεια του μύθου. Οι ελληνικοί μύθοι, ο μύθος του Οιδίποδα, του Κρόνου, του Δία, είναι αληθινοί, εξακολουθούν να υπάρχουν, αρκεί να αντικρίσουμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη ή να διαβάσουμε την Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση του Freud.

Η αποκάλυψη της σχέσης μεταξύ Ίωνα και Κρέουσας οδήγησε τον πρώτο στην εκπλήρωση της μοίρας, στοιχείο που αξιοποιεί ο Ευριπίδης συμβολικά για να προφητεύσει, να δείξει στην πόλη του ότι η μοίρα της είναι να συνεχίσει να μεγαλουργεί.  Σε ένα δεύτερο επίπεδο ωστόσο, βλέπουμε την θεώρηση του κόσμου, μέσα από την τελική εδραίωση του είναι∙ αυτή η ελληνική θεώρηση του κόσμου είναι η βεβαιότητα, η πραγμάτωση της μοίρας, το αἴσιμον ἦμαρ που βλέπουμε να μας πλησιάζει άλλοτε φρικτό και αποτρόπαιο, άλλοτε λυτρωτικό.

Ο Ευριπίδης μάς λέγει το βέβαιον, καμία εξουσία δεν είναι αιώνια, ούτε καν η εξουσία των θεών∙ δημιουργεί έτσι ένα δράμα που μετουσιώνει το σύνολο της ιστορίας του κόσμου και των ανθρώπων, κληροδοτώντας μια συμβουλή, γεμάτη αγάπη και σεβασμό για να διασκεδάσει τη θνητότητά μας: σ‘ όποιου το σπίτι πέσει συμφορά ας σέβεται τον θεό ας έχει και να κάνει θάρρος. Πάντα οι καλοί δικαιώνονται. Οι κακοί όμως, όπως ακριβώς είναι ο χαρακτήρας τους, ποτέ δεν θα γίνουν ευτυχισμένοι.

Κείμενο: Λία Τσεκούρα

Φωτογραφία: Πάνος Μιχαήλ & Ηλίας Κοτσιρέας


Ταυτότητα της παράστασης
Συντελεστές
Μετάφραση – Σκηνοθεσία – Κίνηση: Ιόλη Ανδρεάδη
Προσαρμογή για δύο πρόσωπα: Ιόλη Ανδρεάδη & Άρης Ασπρούλης
Σκηνογραφία – Κοστούμια: Δήμητρα Λιάκουρα
Ηχοτοπίο: Νίκος Τουλιάτος
Κατασκευές: Περικλής Πραβήτας
Βοηθός Σκηνοθέτη: Αθηνά Μιτζάλη
Video trailer: Μιχαήλ Μαυρομούστακος
Φωτογραφίες: Πάνος Μιχαήλ & Ηλίας Κοτσιρέας
Παραγωγή: Θέατρο Άλφα – Ιδέα
Ίων, Ερμής, Δύο γυναίκες του Χορού, Ξούθος, Παιδαγωγός, Υπηρέτης, Πυθία: Κωνσταντίνος Μπιμπής
Στον ρόλο της Κρέουσας η Δήμητρα Χατούπη.
Στην παράσταση συμμετέχει ζωντανά ο μουσικός Νίκος Τουλιάτος.
Λία Τσεκούρα
H Λία Τσεκούρα εδώ και 25 χρόνια διδάσκει και αναπτύσσει εκπαιδευτικά προγράμματα πολιτισμικής αγωγης σε ένα ευρύ πολιτισμικό φάσμα, όπου αγκαλιάζει τη μουσική, τον λόγο, το δράμα, την κίνηση, τον ρυθμό και διοργανώνει παιδικές συναυλίες και εκδηλώσεις. Βασικός σκοπός των εκπαιδευτικών της προγραμμάτων είναι η δημιουργία μουσικής παιδείας και γενικότερα πολιτισμικής έκφρασης μέσω της βιωματικής μάθησης. Λία Τσεκούρα Dipl. in Piano and Theory of European Music Ba. in Hellenic Culture and Civilization

ΑΦΗΣΤΕ ΕΝΑ ΣΧΟΛΙΟ

Please enter your comment!
Please enter your name here